Осы да жетеді…

Сәтті неке көп рет ғашық болуды талап етеді, және әрқашан бір адамға.

Миньон Маклафлин

Ешкім бақты бір-екі жылға отырғызбайды, бұл әрқашан ұзақ мерзімді жоба. Отбасы да солай: бұл өмір бойғы жоба. Мен жыл сайын алма ағашын қазып алып, оны ыңғайлырақ жерге көшіріп отыратын немесе жай ғана жаңасына ауыстыратын адамды кездестірген емеспін. Ешкім оның бірден мол жеміс беруін күтпейді. Ал баққа күтім жасалмаса, ешкім мол өнім күтпейді.

Неке де үнемі күтім мен қамқорлықты қажет ететін бақ. Біз оны бір рет және мәңгіге отырғызамыз. Ант береміз, үй саламыз, бала тәрбиелейміз. Ал егер кейін біртіндеп әрі байқатпай күтім жасауды тоқтатсақ, бақ шешуі қиын мәселелерге толып кетеді.

Нақыл сөздер кітабында автор біз айтып отырған нәрсені жақсы бейнелейтін бір көріністі суреттейді:

Жалқаудың егістігінің, ақылсыздың жүзімдігінің жанынан өттім. Қарасам, бәрін тікенек басып, бетін қалақай жауып, тас қоршауы құлап қалыпты.

Нақыл сөздер 24:30–31

Иесі жүзімдігін қиратқан жоқ. Ол жай ғана ештеңе істемеді, ал арамшөптер өздігінен өсіп шықты.

«Бәрі өз-өзінен болды, біз кінәлі емеспіз» дегенді қаншалықты жиі естимін. Бірде бір жас бұрынғы күйеу маған: «Бәрі қалай болса солай өзінен-өзі болып кетті…» деді. Егер күш салмасаң, қарым-қатынасқа үнемі уақыт пен жүрек бөлмесең, бәрін арамшөп басып, ақыры құриды.

Неліктен біз қарым-қатынасқа күш салуды тоқтатамыз

Себептер көп, және олардың бәрі орынды сияқты естіледі. Жұмыс күш талап етеді. Тұрмыс кештерімізді жұтып қояды. Ата-аналар қартаяды, шығындар артады. Балалар дүниеге келеді, бар назар соларға ауады.

Брайан Досс, Скотт Стэнли, Говард Маркман және Галена Роудс сегіз жыл бойы 218 жұпты бақылады. Тұңғыш бала туылғаннан кейін олардың шамамен 90 пайызында некеге деген қанағаттану төмендеді. Стэнли былай түсіндіреді: бала некені бұзбайды, бірақ оның келуі нашарлауды тездетеді.

Басқаша айтқанда, егер бағыңызды арамшөп басқан болса, жаңа маңызды қамдар сізді одан әрі алаңдатады.

Осы себептердің бәрінің артында бір ортақ себеп жатыр. Жұмыс, балалар мен тұрмыс талап етеді, ал қарым-қатынас, егер ол шынайы болса, талап ете алмайды. Біз болсақ, кім қатты айғайласа, соған жауап беруге үйреніп алғанбыз.

Бір сарындылық деген үнсіз жау

Қатынастармен жұмыс істеуді тоқтатуымыздың тағы бір себебі – бір сарындылық. Көптеген жұптар егер олар дауласпаса, бәрі жақсы және ештеңе істеудің қажеті жоқ деп есептейді. Олар күш жұмсауды тоқтатады, ал мәселелер туындағанда не істерін білмей дүрлігіп қалады.

Зерттеулер көрсеткендей, күнделікті біртектілік қарым-қатынасты айтарлықтай салқындатады. Ирэн Цапелас, Артур Арон және Терри Орбух некенің жетінші жылындағы жұбайларға сауалнама жүргізді. «Әрқашан бірдей нәрсе істейміз» деп мойындап, бірге қызықты іспен өте сирек айналысатындар, өміріне жаңалық енгізуге тырысқан жұптарға қарағанда тоғыз жылдан кейін некелік қанағаттану деңгейі төмен екенін көрсетті. Сонымен қатар, бұл үлгі қақтығыстар дерлік болмаған отбасыларда да расталды.

Бес тірек

Некеге қамқор болу және қарым-қатынасты сақтауға күш салу нақты әрі айқын түрде сипатталуы мүмкін. Лаура Стаффорд пен Дэниэл Канари қарым-қатынасы сергек сақталатын жұптардың не істейтінін зерттеп, бес нақты әрекетті анықтады. Мен оларды үйді тіреп тұрған тіректер деп атаймын.

Бірінші тірек: мейірімділік. Ілтипат, көңілділік және үнемі сын айтпау. Адалдық сөздерімен қатар, мейірімділік некедегі қанағаттанумен ең мықты байланысты. Оның ең маңызды көрінісі – үнемі жасалатын кішкентай жеке қимылдар. Әрине, бұл көп қонақ қатысатын мерекелер мен іс-шаралар емес, керісінше бірге өткізілетін жайлы кештер немесе жұптың жұмыстан кейін кешкі кездесулері. Алдымен не айтылады: «Сен келгеніңе қуаныштымын» ма, әлде «Неге қоқысты шығармадың?» па? Есіңізде болсын, айыптаулар махаббатты өлтіреді, ал жаман ниет – алғыс пен мақтау сөздерінен айыптаулар көп болғанда – тіпті махаббат мықты болса да қарым-қатынасты суытады.

Екінші тірек: махаббат пен адалдықты үнемі растау. Көптеген ер адамдар мұны қажетсіз деп санайды: «Мен қасыңдамын, демек, сені жақсы көремін» немесе «Мен бұны бұрыннан айтқанмын». Бірақ әйелге оны қайта-қайта есту маңызды. «Мен сенімен біргемін». «Мен сені тағы да таңдаймын». «Біз бұны бірге еңсеріп шығамыз».

Мұндай сөздер ешкім ұмытып қалар деп қайталанбайды. Олар қарым-қатынасты сақтау, нығайту және қиын сәттерде бір-біріне қолдау көрсету үшін айтылады. Бір-бірімізге махаббатымызды неғұрлым жиі айтсақ, қарым-қатынастың әлсіреу қаупі соғұрлым азаяды.

Үшінші тірек: ашықтық. Бұл шоттар мен кестелер туралы емес, бір-біріміз және қарым-қатынас жайлы әңгімелер. Қазір біздің арамыздағы жағдай қалай? Саған не жетіспейді? Не нәрсе саған қуаныш сыйлайды? Ашықтық – жай ғана ақпарат алмасу емес, жүректегіні бөлісуге деген шынайылық пен дайындықты білдіреді.

Көптеген жұптар жылдар бойы тек тұрмыстық міндеттер мен мәселелер туралы ғана сөйлеседі. Олар қарым-қатынас жасап жатқандай ойлайды, бірақ шын мәнінде олар отбасылық бақыт әкелмейтін, тек белгілі бір пайда әкелетін шағын жеке кәсіпорынды басқарады. Жұбайыңыздан сауда, шешімдер, жоспарлар немесе қарыздар туралы емес, жүрегінде шын мәнінде не барын сұраңыз. Қатынастар дәл осылай құрылады.

Төртінші тірек: ортақ достар, отбасы және шіркеу. Үнемі бірдей достар шеңберін бөлісетін жұптар оқшаулану мен жалғыздық сезімін сирек бастан кешіреді. Сіздерді жұп ретінде білетін достарыңыз сіздердің одағыңызды қолдайды. Шіркеу, үй тобы және отбасылық достар сіздің бақшаңызды қоршап тұрған тірі қоршауға айналады.

Бесінші тірек: міндеттерді әділ бөлісу. Стаффорд пен Канари байқағандай, үй шаруашылығы міндеттерінің әділетсіз бөлінгенін сезінетін жұбайлар қарым-қатынасқа аз күш салады. Бұл әсіресе өзін ауыртпалықты көбірек арқалап жүрген серіктес үшін өте өзекті. Көптеген адам үшін үйде көмектесу гүлдерден гөрі махаббатты әлдеқайда айқын көрсетеді. Гүлдер де қажет, бірақ ауыртпалықты бөлісу ең маңызды нәрсені білдіреді: «Сен жалғыз емессің».

Бірге жаңа нәрсе

Мен қарым-қатынастың басты жауларының бірі бір сарындылық екенін айттым, бірақ оған қарсы өте тиімді әрі қарапайым ем бар: үнемі жаңа нәрсе ойлап тауып, оны бірге істеу. Өзін-өзі кеңейту теориясының авторы Артур Арон ортақ жаңа тәжірибе ерлі-зайыптылар арасындағы жақындық сезімін айтарлықтай күшейтетінін көрсетті. Оның тәжірибелерінде жұптардың өз қарым-қатынасын жоғарырақ бағалауы үшін ерекше бірлескен іспен жеті минут айналысу жеткілікті болған. Бейтаныс нәрсені бірге ашқанда, біз бір-бірімізді де қайта ашамыз.

Бұл үшін көп шығын қажет емес. Бәрі қарапайым болуы мүмкін: серуенге жаңа бағыт, жаңа қызықты тағам, бірге оқу, ортақ қызмет.

Брэдфорд Уилкокс пен Джеффри Дью айына кемінде бір-екі рет кездесуге шығатын ерлі-зайыптыларды мұны сирек істейтін немесе мүлде істемейтіндермен салыстырды. Бірінші топта әйелдердің 83 пайызы мен күйеулердің 84 пайызы некесінде өте бақытты, екінші топта 68 және 70 пайыз. Авторлар бұл дәлелденген себеп емес, тек байланыс екенін ескертеді. Бірақ қорытынды анық: бақытты жұптар бір-біріне уақыт табады, ал бір-біріне арналған уақыт бақытты болып қалуға көмектеседі.

Серпін емес, әдет

Ең жиі кездесетін қателіктердің бірі – ерлі-зайыптылардың некеге қамқорлықты апаттық жөндеу сияқты көруі. Ұрысып қалды, қорықты, демалысқа барды, демін алды. Сосын тағы да «осы да жетеді».

Дэниел Канари, Лаура Стаффорд және Беверли Семик бірнеше ай бойы ерлі-зайыпты жұптарды бақылады. Олардың қорытындысы: қолдаушы әрекеттер қайталанып тұрғанда ғана нәтиже береді. Кешегі қамқорлық бүгін енді жылытпайды. Бақты бүкіл жазға бір рет қана суармайды.

Иса Ефестегі қауымға некеге де сай келетін сөздер айтады:

Бірақ сенде мына бір кемшілік бар: сен алғашқы сүйіспеншілігіңді тастадың. Сондықтан қайдан құлағаныңды есіңе алып, тәубе ет те, бастапқы істеріңді істе.

Аян 2:4–5

Назар аударыңыз: Ол «бұрынғы сезімдердің оралуын күт» демейді. Ол «бастапқы істерді істеуге» шақырады. Алғашқы махаббат күн сайын қайталайтын істеріміз арқылы оралады.

Бәрі енді ғана басталғанда не істегеніңізді еске түсіріңіз. Ешқандай себепсіз қоңырау шалып, сол сүйкімді дауысты естіп, «сені жақсы көремін» дейтінсіз. Телефонды бір жаққа қойып, мұқият әрі зейін қойып тыңдайтынсыз. Қалай қуантсам екен деп үнемі ойлайтынсыз. Міне, дәл осылар – сол бастапқы істер.

Не істеу керек

Іс әлдеқашан теріс бағытқа бұрылып, қарым-қатынас үшін еңбек ету баяғыда тоқтап, ащы жемістер піскен болса, тоқтап, өзгерістерді бастау керек. Бірақ ауқымды жобадан емес, бір ғана кішкентай нәрседен бастаңыз. Бәрін бірден өзгертуге тырыспаңыз. Ең әлсіз тіректі таңдап, оны күн сайын нығайта бастаңыз. Мысалы, үйде сын көп болса, жылы дауыс ырғағын қайтарудан бастаңыз. Егер өздеріңіз туралы көптен бері сөйлеспеген болсаңыз, «біз туралы» әңгімеге бір кешті арнаңыз.

Ырғақты бекітіңіз. Екеуара уақыт күнтізбеде кез келген жұмыс кездесуі сияқты берік тұруы керек. Әйтпесе, оны әрқашан бір нәрсе ығыстырып шығарады. Және айына кемінде бір рет жаңа нәрсе ойлап тауып, істеуді ұмытпаңыз. Бұрын ешқашан істемеген нәрсені бірге істеңіз.

Бақ өмір бойына отырғызылады. Бірақ ол тек оған қамқорлық жасау үшін күн сайын баратындарға ғана жеміс береді.